Üst karında (epigastrik bölgede) şiddetli mide krampları genellikle sindirim bozukluğu, asit reflüsü, gastrit, peptik ülser, safra kesesi taşları veya pankreatit gibi durumlardan kaynaklanır. Diğer nedenler arasında kas zorlanması veya kalp problemleri gibi daha ciddi durumlar da bulunabilir, bu nedenle kalıcı veya şiddetli ağrı, kesin nedenin belirlenmesi ve uygun tedavi için acil tıbbi değerlendirme gerektirir.
Üst karında şiddetli mide kramplarına neden olan hastalıklar ve durumlar
1. Gastrit
Gastrit, mide zarının iltihaplanmasıdır. Gastrit, üst karın ağrısının yaygın bir nedenidir. Genellikle Helicobacter pylori bakterisi ile enfeksiyondan kaynaklanır. Diğer nedenler arasında aspirin veya ibuprofen gibi non-steroidal anti-inflamatuar ilaçların düzenli kullanımı, aşırı alkol tüketimi, otoimmün hastalıklar ve safra reflüsü yer alır. Stres, sigara içme ve aşırı baharatlı veya asidik yiyeceklerin tüketilmesi mevcut gastriti kötüleştirebilir.
Üst merkez karın ağrısı — genellikle kemiren, yakan veya kramp şeklinde tanımlanan — gastritin en yaygın semptomudur.
Doktorlar, mide zarının doğrudan incelenmesine ve doku örneği alımına olanak tanıyan üst endoskopi ile gastriti teşhis eder. Helicobacter pylori enfeksiyonunu tespit etmek için üre nefes testi, dışkı antijen testi veya endoskopik biyopsi ile temel neden belirlenir.
Tedavi, nedene bağlıdır. Helicobacter pylori bakterisi mevcutsa, doktorlar genellikle 10-14 gün boyunca iki antibiyotik ve bir proton pompa inhibitörü kombinasyonu reçete eder. Non-steroidal anti-inflamatuar ilaç kullanımı iltihaplanmaya neden oluyorsa, ilacın kesilmesi veya azaltılması ve asit bastırıcı ilaç kullanılması genellikle durumu çözer. Antiasit ilaçlar hafif vakalarda rahatlama sağlar. Alkol, baharatlı yiyecekler ve sigara içmekten kaçınmak da iyileşmeyi destekler.
2. Peptik ülser hastalığı
Peptik ülser hastalığı, midenin veya duodenumun (ince bağırsağın ilk kısmı) koruyucu mukus zarının bozulduğu durumdur. İki en yaygın nedeni Helicobacter pylori enfeksiyonu ve düzenli non-steroidal anti-inflamatuar ilaç kullanımıdır. Sigara içme ve aşırı alkol tüketimi risk faktörleridir.
Üst karın krampları veya kemirici ağrı, peptik ülser hastalığının belirgin belirtisidir. Çalışmalar, ülkedeki nüfusun yaklaşık %10’unun hayatları boyunca peptik ülser geliştireceğini ve bu hastalığı olan kişilerin yaklaşık %70’inde üst karın ağrısı görüleceğini tahmin etmektedir. Ağrı, genellikle göbek ile göğüs kemiği arasındaki bölgede yoğunlaşıp, boş bir mideyle ya da geceleyin kötüleşir.
Doktorlar, peptik ülser hastalığını esas olarak üst endoskopi ile teşhis eder. Endoskopi, ülserlerin doğrudan görüntülenmesini ve Helicobacter pylori testi için doku örneği alımını sağlar. Bir nefes testi veya dışkı antijen testi, endoskopi olmaksızın da Helicobacter pylori’yi tespit edebilir.
Tedavi, nedene bağlıdır.
3. Akut pankreatit
Pankreas, midenin arkasında yer alır ve yiyecekleri sindiren enzimler üretir. Akut pankreatitte, bu enzimler pankreasın içinde erken aktive olur ve bu organın iltihaplanmasına ve kendi kendine sindirilmesine neden olur. Safra kesesi taşları ve aşırı alkol tüketimi tüm vakaların yaklaşık %80’ine neden olmaktadır. Daha az yaygın tetikleyiciler, bazı ilaçlar, yüksek kan trigliserit seviyeleri ve viral enfeksiyonlardır.
Şiddetli üst karın ağrısı, akut pankreatitin belirleyici özelliğidir ve neredeyse tüm vakalarda görülür — hasta sayısının yaklaşık %95’i bunu rapor eder. Ağrı genellikle üst merkez karın veya üst sol karın bölgesinde ansızın başlar, genellikle sırta yayılır ve 2-3 gün sürebilir. Mide kramplarına genellikle bulantı ve kusma eşlik eder.
Teşhis, amilaz ve lipaz enzimlerinin kan testleriyle (genellikle normal üst sınırdan üç kat veya daha fazla yüksek) ve klinik semptomlarla birlikte görüntüleme ile yapılır. Karında yapılan bir bilgisayarlı tomografi taraması, pankreas iltihaplanmasının ve sıvı birikintileri gibi komplikasyonların en net görüntüsünü sağlar.
Akut pankreatitin çoğu hafif vakası, hastane ortamında destekleyici bakım ile düzelir: Dehidratasyonu önlemek için intravenöz sıvılar, ağrı kesici ilaçlar ve pankreasın dinlenmesi için geçici açlık. Belirtiler iyileştikçe hastalar genellikle 2-3 gün içinde yumuşak, düşük yağlı gıdaları tekrar yemeye başlarlar. Sorun safra taşlarından kaynaklanıyorsa, cerrahlar genellikle iltihap durulduktan sonra safra kesesini çıkarırlar. Şiddetli vakalar yoğun bakım gerektirebilir ve bazı hastalar cerrahi müdahale gerektiren hayatı tehdit eden komplikasyonlar geliştirebilir.
4. Akut kolesistit
Akut kolesistit, safra kesesinin iltihaplanmasıdır ve genellikle bir safra taşı kistik kanalı tıkadığında ortaya çıkar. Kistik kanal, safra kesesinden safra akışını sağlayan geçittir. Safra sıkışır, basınç artar ve safra kesesi duvarı iltihaplanır. Risk faktörleri arasında obezite, yüksek yağ ve rafine karbonhidratlar içeren bir diyet, hızlı kilo kaybı, diyabet ve kadın cinsiyeti (kadınlar, erkeklere göre safra taşı geliştirme olasılığı iki kat daha fazladır) bulunmaktadır.
Üst karın ağrısı — özellikle üst sağ kadranda — neredeyse tüm akut kolesistit hastalarında görülmektedir. Safra kaynaklı ağrı (safra kesesinden ve safra kanallarından kaynaklanan ağrı), acil servislere yapılan tüm akut karın ağrısı ziyaretlerinin yaklaşık %6’sını oluşturmaktadır. Ağrı genellikle bir yağlı öğünden sonra başlar, altı saatten fazla sürer ve sağ omuza veya kürek kemiğine yayılabilir.
Doktorlar, safra taşlarını, safra kesesi duvarı kalınlaşmasını ve organ etrafındaki sıvıyı tespit edebilen abdominal ultrason ile akut kolesisti teşhis eder. Yükselmiş beyaz kan hücresi ve iltihap belirteçleri içeren kan testleri tanıyı destekler.
Tedavi genellikle safra kesesinin cerrahi olarak çıkarılmasıdır – bu işleme laparaskopik kolesistektomi denir. Cerrahlar genellikle semptomların ortaya çıkmasından sonraki ilk 24 ila 72 saat içinde ameliyat yaparlar. Hastaneye yatış öncesinde ve sırasında doktorlar, ağrıyı analjezik ilaçlarla yönetir ve enfeksiyon durumunda intravenöz antibiyotik tedavisi uygular. Hemen ameliyat için uygun olmayan hastalar, durumu stabil hale gelene kadar antibiyotik tedavisi ve destekleyici bakım alır.
5. Gastroenterit
Gastroenterit, enfeksiyöz bir ajan – en yaygın olarak bir virüs, ayrıca bakteriler veya parazitler – nedeniyle midede ve bağırsaklarda iltihaplanmadır. Norovirüs ve rotavirüs gibi virüsler, kontamine gıda, su veya enfekte kişi ile doğrudan temas yoluyla hızla yayılır. Bakteriyel nedenler arasında Salmonella, Campylobacter ve E. coli bulunmaktadır; bu bakteriler genellikle az pişirilmiş gıda veya kirli su yoluyla bulaşır.
Gastroenterit, akut üst karın kramplarının en yaygın nedenlerinden biridir. Genellikle üst karında yoğunlaşan karın kramplarına bulantı, kusma, ishal ve bazen ateş eşlik eder.
6. Akut hepatit
Karaciğer, üst sağ karında, kaburgaların hemen altındadır. Akut hepatit, karaciğerin aniden iltihaplanmasıdır. Akut hepatitin en yaygın nedenleri viral enfeksiyonlardır – özellikle hepatit A, B ve C – ayrıca aşırı alkol tüketimi ve belirli ilaçlara veya toksinlere maruz kalma durumlarıdır. Hepatit A, kontamine gıda ve su yoluyla yayılır. Hepatit B ve C, enfekte kan veya vücut sıvıları ile temas yoluyla bulaşır.
Hepatit nedeniyle karaciğer iltihaplandığında, sağ üst karın ağrısı veya rahatsızlık hissedilir. Abdominal ağrı, akut hepatit vakalarının yaklaşık %36’sında bir semptom olarak ortaya çıkar. Diğer eşlik eden semptomlar arasında sarılık (cilt ve gözlerin sararması), koyu idrar, yorgunluk, bulantı, kusma ve iştah kaybı bulunur.
Doktorlar, karaciğer enzimlerini (özellikle alanin aminotransferaz ve aspartat aminotransferaz, karaciğer hücreleri hasar gördüğünde keskin bir şekilde yükselen) ölçen kan testleri ve neden olan virüsü tanımlayan belirli antikor veya antijen testleri ile akut hepatiti teşhis eder. Ultrason ile karaciğerin boyutu ve dokusu değerlendirilir.
Akut viral hepatitin çoğu vakası – özellikle hepatit A – destekleyici bakım ile kendi kendine düzelir: dinlenme, yeterli sıvı alımı ve alkol ile karaciğere yük bindiren ilaçlardan kaçınmak. Hepatit B ve C, belirli antiviral ilaçlar gerektirebilir. Alkol kaynaklı hepatit, alkolü tamamen bırakmayı ve ciddi durumlarda kortikosteroid tedavisi veya karaciğer nakli gerektirebilir. Erken teşhis ve tedavi, karaciğer yetmezliğine ilerlemesini önlemede kritik öneme sahiptir.
7. Gastroözofageal reflü hastalığı ve özofagus spazmı
Gastroözofageal reflü hastalığı, mide asidinin tekrar tekrar özofagusa geri akması sonucu özofagusun zarını tahriş etmesiyle gelişir. Bunun nedeni, özofagusu mideden ayıran kasvalf olan alt özofagus sfinkterinin zayıflaması veya uygunsuz bir şekilde gevşemesi. Obezite, hamilelik, hiatal herni, sigara ve bazı yiyecekler ve ilaçlar bu sfinkteri zayıflatır.
Üst karın krampları ve göğüs rahatsızlığı, gastroözofageal reflü hastalığı olan insanların yaklaşık %40’ında görülmektedir. İlişkili ama farklı bir durum olan özofagus spazmı — özofagus kaslarının anormal ve yoğun bir şekilde kasılması — şiddetli, kramp şeklinde üst karın ve göğüs ağrısına neden olabilir ve kalp hastalığı belirtilerini taklit edebilir.
8. Kalp krizi (miyokard enfarktüsü)
Kalp krizi, koroner arterlerden birinde veya daha fazlasında meydana gelen bir tıkanıklığın kalp kasının bir bölümüne kan akışını kesmesi sırasında ortaya çıkar. Tıkanıklık genellikle arter duvarında biriken yağlı bir plağın yırtılması sonucu oluşan kan pıhtısından kaynaklanır. Risk faktörleri arasında sigara içme, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, diyabet, obezite, fiziksel hareketsizlik ve kalp hastalığı öyküsü bulunmaktadır.
Çoğu insan kalp krizini göğüs ağrısı ile ilişkilendirse de, kalp krizi geçiren insanların yaklaşık %7’si ana semptom olarak epigastrik (üst karın) ağrısı ile başvurmaktadır ve hiç göğüs ağrısı yaşamazlar. Bu durum, yaşlı yetişkinlerde, kadınlarda ve diyabeti olan kişilerde özellikle yaygındır. Kalbin üst karın ağrısı üretme nedeni, kalp ve üst karın organlarının örtüşen sinir yollarını paylaşmasıdır ve beyin bazen ağrı sinyalinin kaynağını yanlış yorumlayabilir. Abdominal kramplarla birlikte terleme, bulantı, nefes darlığı, baş dönmesi ve alışılmadık bir endişe veya korku hissi gibi diğer semptomlar da eşlik edebilir.
9. Nadir ama ciddi: mezenterik iskemi
Mezenterik iskemi, nadir olsa da, acil hastane yatışlarının yaklaşık 1/1000’ini oluşturan bir durumdur. Bu durum, bağırsaklara giden kan akışının keskin bir şekilde düşmesi ve bağırsak dokusunun oksijenden mahrum kalmasıyla meydana gelir. Mezenterik iskemi genellikle mezenterik arterde bir kan pıhtısının sonucudur ve atriyal fibrilasyon, ateroskleroz veya yakın zamanda geçirilmiş kalp krizi olan kişilerde daha sık görülme ihtimali vardır. Belirleyici özelliği şiddetli merkezi veya üst karın kramplarıdır. Hızlı tedavi olmadan ölüm oranları yüksek olduğundan, diğer tanılarla eşleşmeyen herhangi bir açıklanamayan şiddetli karın ağrısı bu durum için acil değerlendirme gerektirir.
Ne yapmalısınız
Şiddetli üst karın krampları dikkat gerektirir. Ağrınız ani ve yoğunsa, belinize, sağ omzunuza, sol kolunuza veya çenenize yayılıyorsa, ateş, sarılık (cilt veya gözlerin sararması), terleme, nefes darlığı, kan kusma veya siyah katran gibi dışkı da yaşıyorsanız, ya da ağrınız 30 dakikada düzelmiyorsa acil tıbbi yardım almanız gerekir. Bu semptomlar kalp krizi, delinmiş ülser, akut pankreatit veya akut kolesistit gibi hayatı tehdit eden durumları gösterebilir.
Doktorunuz sizi değerlendirmeden önce mümkünse ağrı kesici ilaç almayın; çünkü bu ilaçlar önemli tanısal işaretleri gizleyebilir. Tıbbi bir rehberlik olmadan karına sıcak kompres uygulamayın ve doktora değerlendirilmeden yemek veya içecek tüketmeyin; çünkü bazı durumlar acil cerrahi gerektirebilir.
