Kortikosteroid ilaçlar aldığınızda, kan glukoz seviyeniz (kan şekeri) genellikle önemli ölçüde yükselir. Bu etki, özellikle iltihaplanma, otoimmun hastalıklar ya da organ nakli desteği için kullanılan dozlarla ani ve güçlü olabilir. Bazı durumlarda, kan glukozundaki artış yeni başlayan diyabeti tetikleyebilir veya mevcut diyabeti yönetmeyi çok daha zor hale getirebilir.
Kortikosteroid ilaçlar nelerdir?
Kortikosteroid ilaçlar, adrenal bezlerimiz tarafından üretilen doğal hormonların sentetik versiyonlarıdır. Bu ilaçlar, iltihabı azaltır ve aşırı aktif bağışıklık yanıtlarını sakinleştirir. Yaygın örnekler arasında prednizon, deksametozon, prednisolon ve metilprednizolon bulunmaktadır. Doktorlar, astım ve romatoid artrit gibi hastalıkların yanı sıra alerjik reaksiyonlar ve bazı kanser türlerini tedavi etmek için kullanırlar.
Glukoz metabolizması normalde nasıl işler?
Kanımızdaki glukoz, sindirilmiş yiyeceklerden gelir. Pankreasımız insülin adı verilen bir hormon üretir. Insülin, glukozun kanından kas ve yağ dokusundaki hücrelere geçişine izin verir, burada enerji için kullanılır veya depolanır. Bu sistem iyi çalıştığında, kan glukozumuz güvenli bir aralıkta kalır.
Eğer glukoz kanımızda çok uzun süre yüksek kalırsa, bu duruma hiperglisemi denir. Sürekli hiperglisemi, diyabete yol açar ve sinir ile böbrek hasarı gibi komplikasyon riskini artırır.
Kortikosteroid ilaçlar kan glukozunu nasıl artırır?
Kortikosteroid ilaçlar normal glukoz kontrolünü birkaç mekanizma aracılığıyla disrupt eder:
1. Karaciğerde glukoz üretiminin artması
Kortikosteroid ilaçlar, karaciğeri karbonhidrat dışı yapı taşlarından daha fazla glukoz üretmeye teşvik eder. Bu işleme glukoneogenezi denir. Kortikosteroid ilaçlar, bu glukoz üretim yolunu yönlendiren fosfoenolpirüvat karboksikinaz ve glukoz-6-fosfataz gibi ana karaciğer enzimlerinin aktivitesini artırır. Bu, yeterince yemek yemiş olsak bile daha fazla glukozun kanımıza girdiği anlamına gelir.
2. Kas ve yağ hücrelerinde glukoz alımının azalması
Kortikosteroid ilaçlar, kas ve yağ hücrelerini insüline karşı daha az duyarlı hale getirir. Insülin normalde hücrelere kanın içindeki glukozu almalarını söyler. Hücreler bu mesaja direnç gösterdiğinde, daha az glukoz kan sirkülasyonundan çıkar, bu da kan glukozunun yüksek kalmasına neden olur. Bu olaya insülin direnci denir.
3. Pankreas tarafından insülin salınımının azalması
Kortikosteroid ilaçlar ayrıca insülin üreten pankreas beta hücrelerinin işlevini de bozabilir. Özellikle vücudumuzun en çok ihtiyaç duyduğu zamanlarda insülin salınımını azaltırlar, örneğin yemek yedikten sonra. Daha az insülin üretimi, yüksek kan glukozu problemini artırır.
4. Protein ve yağ yıkımının artması
Kortikosteroid ilaçlar, kas proteinleri ve yağların yıkımını hızlandırır. Bu yıkım ürünleri, karaciğerin glukoz üretmesi için daha fazla hammadde sağlar ve böylece kan glukozu seviyelerini daha da artırır.
Kan glukozu ne kadar değişiyor?
Kortikosteroid kaynaklı kan glukozundaki artış küçük bir etki değildir. Kortikosteroid ilaçlar kullanan kişiler genellikle kan glukozu seviyelerinde belirgin değişiklikler görür:
- Diyabeti olmayan kişiler genellikle kan glukozunun normal seviyelerinin oldukça üzerine çıktığını, bazen 13 ile 20 milimol/L arasına (yaklaşık 234 ile 360 miligram/dl) kadar çıktığını görürler.
- Deksametazon veya metilprednizolon gibi güçlü kortikosteroid ilaçlar alan hastaların, hidroklorotizon gibi daha zayıf steroid ilaçlar alan hastalardan genellikle daha yüksek kan glukozu seviyelerine sahip olduğu görülmektedir. Örneğin, bir hastane çalışması, deksametazonun hidroklorotizon veya prednisolon ortalamasından 0.92-1.11 milimol/L (16.6-20.0 miligram/dl) daha fazla kan glukozunu yükselttiğini göstermiştir.
Bu rakamlar ortalama değerlerdir ve bireysel yanıtlar oldukça farklılık göstermektedir. Diyabeti olan kişiler genellikle diyabeti olmayanlardan daha büyük ve daha uzun süreli artışlar yaşar.
Bu değişiklikler neden önemlidir?
Kan glukozundaki ani bir yükseliş, artan susuzluk, sık idrara çıkma, bulanık görme ve yorgunluk gibi semptomlara neden olabilir. Eğer bu artış devam ederse, steroid kaynaklı diyabet gelişebilir – bu, ilaç almayı bıraktıktan sonra bile devam edebilen yüksek kan glukozu formudur.
Hastanede yatan hastalarda, kortikosteroid tedavisi sırasında yüksek kan glukozu kötü sonuçlarla ilişkilendirilmiştir. Örneğin, her 18 miligram/dl (yaklaşık 1 milimol/L) kan glukozu artışı, enfeksiyon ve kötü iyileşme gibi komplikasyon riskinde ölçülebilir bir artış ile ilişkilendirilmiştir.
Kortikosteroid ilaçlar genellikle belirgin bir günlük hiperglisemiye neden olur:
- Kan glukozu genellikle erken sabah saatlerinde normal kalır.
- Kan glukozu sıklıkla geç sabah saatlerinde yükselir ve öğle veya akşam erken saatlerde zirve yapar.
- Daha sonra kan glukozu gece boyunca yavaşça düşer.
Bu değişim, kortikosteroidlerin karaciğerde glukoz üretimini ve insülin duyarlılığını, bir dozdan sonraki birkaç saat içinde nasıl etkilediğini takip eder.
Kortikosteroid ilaçların kan glukozunu nasıl etkilediğini anlamak, bu ilaçları alıyorsanız siz ve sağlık ekibinizin kan glukozunu etkili bir şekilde izleyip yönetmesini sağlayabilir.
